İfade özgürlüğü üzerine bir değerlendirme

Güvenli koşullar ve düzen içinde adil ve eşit şartlarda herkes için ifade etme özgürlüğünü etkin kılmak, hukukun temel işlevlerinden biridir. Bu işlev de ancak adalet amacıyla uyumlu olduğu sürece doğru işler. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, ifade özgürlüğü, adalet ve güvenlik ilişkisini, yıkıcı ifade biçimlerinin sınırlarını ve dijital çağda ifade özgürlüğünün korunmasına ilişkin hukuki sorumlulukları AA Analiz için kaleme aldı.

Daha önce de ifade özgürlüğünü bu metinde tartışılan hususlarla ele almıştık ancak ifade özgürlüğü her yerde ve her zaman gündemin olağan konusu olduğu için aynı yaklaşımları geliştirerek tekrar tekrar tartışmak gerekiyor. Konuya giriş yaparken burada ele aldığımız ifade özgürlüğünün kişinin düşünce ve kanaatlerini açıklama özgürlüğüyle sınırlı olmadığını, insanın doğal, bireysel ve sosyal ihtiyaçlarına karşılık gelen tüm ifade etme biçimlerini (ifade etme özgürlüklerini) kapsadığını belirtmek gerekir. Esas olan kişinin kendisini sözlü, yazılı, bireysel, kolektif, fikren, eylemsel ve her türlü yaşam tercihi ve girişimleriyle ifade etme biçimlerinin tümüne ilişkin bir hukuk perspektifini tartışabilmektir.

Bu bağlamda konunun özü, hukuk devleti bağlamında, hukuk ve özgürlük ilişkisinin ne olduğu ile devletle özgürlük ilişkisinin nasıl kurulduğu olarak tarif edilebilir. Hukukun idesi nedir? Temel sorulardan biri budur. Yeni bir tez olarak hukuk tekil ide yerine adalet ve özgürlük şeklinde çifte ideye yönelen sistemsel bir düzen olarak ele alınabilir. Buna göre hukukun eş zamanlı şekilde adalet ve özgürlük idelerini devlete amaç olarak tanımlayan, bu çifte ideyi yani amaçları devletin kişilere sunmasına imkân veren bir düzen olduğu söylenebilir. Hukukun ideleri devletin amaçları olduğu için bu amaçlara ancak devletin hukuk içindeki faaliyetiyle ulaşılır.

Adalet, devletin hukuk yoluyla ve hukuki merciler eliyle doğrudan gerçekleştirmesi gereken bir amaçtır. Devletin bu amacına göre kişiler devletten adaleti talep etme hakkına sahip olur. Devlet, özgürlük amacını ise kişiler için güvenli ortamlar oluşturarak gerçekleştirir. Böylece kişiler kendilerini ifade edecek özgürlük alanlarına sahip olur. Devlet özgürlük amacını ancak güvenlik sağlayarak gerçekleştirebileceği için özgürlük ve güvenlik arasında bir karşıtlık değil tamamlama ilişkisi vardır.

Elbette devletin adalet ve özgürlük amaçları halkın ihtiyaçlarını karşılamak içindir. Devletin adalet ve özgürlük için yaptıkları halkın adalet ve özgürlük ihtiyaçlarıyla uyumlu olduğu sürece amaca uygun bir faaliyet söz konusu olur. Halkın ihtiyaçlarını dikkate almadan veya göz ardı eden bir bakışla sadece liberal ya da neoliberal anlayışlara dayanarak adalet ve özgürlük adına yapılanlar gerçek anlamda adalete ve özgürlüğe hizmet eden sonuçlar doğurmaz. Bu ihtimalde çoğunlukla adalet ve özgürlük idelerinin istismar edildiği halk karşıtı kötü devlet uygulamaları ortaya çıkar. Bu nedenle gerçek manasına göre ele alındığında devletin adalet ve özgürlük amacıyla halkın adalet ve özgürlük ihtiyacı birbirini tamamlar ve bütünlük oluşturur.

Diğer önemli bir konu aynı yönelimde bulunan insanların özgürlük idealine dönük eylemlerinin üreteceği çatışmalar sorununun nasıl çözüleceğidir. Çatışan özgürlükler hukuk alanının en temel problemlerinden biridir. Konunun birçok boyutu vardır. Yazının sınırları içinde ele alınması gereken boyut bireylerin ve grupların kendilerini ifade etme süreçlerinde çatışma yaşanmaması veya olası çatışmalara karşı tedbir almak için konuya nasıl bakılması gerektiğidir.

Öncelikle, hukuk karmaşık toplum yapısı içerisinde yer alan her bireyin ve her grubun ifade etme özgürlüğünü etkin kullanabilmelerini güvence altına almalıdır. Devlet bu çetrefil soruna çözüm bulmaya çalışırken hem güvenli koşulları hem düzeni sağlayacak normlar koyabilmeli hem de özgürlük amacına zarar vermemelidir. Özgürlük amacına zarar vermemek ifade özgürlüğünü sadece güvenli koşullar ve düzen için sınırlamamak demektir. Tersinden söylenirse güvenli koşullar ve düzen özgürlükler için olmalıdır, özgürlükleri sınırlamak için değil. Bu bakış açısıyla bireylerin ve grupların kendilerini ifade etme süreçlerinde güvenli koşullar ve düzen içinde hareket etmeleri öncelikle çatışmaları önlemeye matuftur. Çatışma çıkması halinde ise güvenli koşullar ve düzen gerekli tedbirlerin devreye girmesini sağlayan bir işlev görür.

Dolayısıyla özgürlükleri kullanmanın zorunlu şartlarının güvenli koşullar ve düzen olduğunu tespit etmek gerekir. Böyle olunca demokratik hukuk devletlerinde düzeni ve güvenli koşulları sağlamaya ve korumaya yönelik uygulanan politikalar hiçbir surette özgürlüklerle çatışan bir durum olarak görülemez. Özgürlük ve güvenlik bir ikilem oluşturmaz. Güvenlik özgürlükler içindir. Diğer bir deyişle özgürlükler için güvenlik şarttır.

Bu noktada görünürde bir paradokstan söz edilebilir. O da devletin ifade özgürlüğünü sınırlamadan nasıl bir düzen ve güvenli koşullar sağlayacağıdır. Aslında devletin sağlayacağı güvenli koşulların ve düzenin amacı ifade özgürlüğünü kullanmanın şartlarını oluşturmaktır. Başka bir anlatımla ifade özgürlüğü başka herhangi bir ilke için değil, tümüyle ifade özgürlüğüne etkinlik kazandırmak için sınırlanabilir. Dolayısıyla gerçeklikte bir paradoks söz konusu değildir.

Nasıl ki mutlak yasak olanaksız ise mutlak sınırsızlık da olanaksızdır. Her iki durumda da ifade özgürlüğüne ilişkin bir alan kalmaz. İşte bu gerçek ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamanın tek meşru nedenidir. Buradan türetilen ölçüt, herkes için ifade özgürlüğünü güvence altına almaktır. Bu ölçüt sınırlamanın derecesini belirler. Sınırlama ancak ve sadece ifade özgürlüğünün herkes için aynı düzeyde etkin kullanımına olanak sağlayacak ve bu kullanıma zarar vermeyecek derecede olabilir. Bu da ancak güvenli koşullar ve düzen içinde yani doğru güvenlik sistemiyle özgürlüklerin kullanılmasına imkân sağlamakla olur.